1. Ünite: Mevsimler ve İklim

Mevsimlerin Oluşumu

Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönme ve Güneş etrafında dolanma olmak üzere iki tip hareketi vardır.

1- Dönme Hareketi

2-Dolanma Hareketi

Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönme hareketinin;

Yönü: Saat yönünün tersi yani batıdan doğuya doğrudur.

Süresi: Bir gün yani 24 saattir.

Sonucu: Gece ve gündüz oluşur ve günlük sıcaklık farkları oluşur.

Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanma hareketinin;

Yönü: Saat yönünün tersi yani batıdan doğuya doğrudur.

Süresi: Bir yıl yani 365 gün 6 saattir.

Sonucu: Mevsimler oluşur.

MEVSİMLERİN OLUŞUMU

Dünyanın yörünge düzlemi ile ekvator düzlemi arasında 23 derece 27 dakikalık(23,5°) bir eksen eğikliğine sahiptir. Eksen eğikliğinin en önemli sonucu her iki yarım kürede farklı mevsimlerin yaşanmasıdır.

Mevsimlerin oluşmasının temel nedeni;

Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanma hareketi ve Dünya’nın dönme eksenindeki eğikliktir.

Dünya’nın dolanma hareketi ve dönme eksenindeki eğiklik sonucunda;

* Aynı anda farklı yarım kürelerde farklı mevsimler yaşanır.

• Bir bölgedeki gece-gündüz uzunlukları değişir.

• Güneş’in ufuk üzerinde doğduğu yer ve saat ile, Güneş’in ufukta battığı yer saat değişir.

• Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açıları değişir.

• Cisimlerin gölge boyları yıl içinde değişir.

• Mevsimlik sıcaklık farkları oluşur. Dünya üzerinde dört mevsim yaşanır.

Bu nedenle mevsimlerin başlaması ile ilgili dört önemli tarih vardır.

I- 21 Aralık (gün dönümü)                   II- 21 Mart (ekinoks)

III- 21 Haziran (gün dönümü)              IV- 23 Eylül (ekinoks)

 

21 Aralık Kış Gün Dönümü:

• Kuzey Yarım Küre’de kış, Güney Yarım Küre’de yaz mevsiminin başlangıcıdır.

• Kuzey Yarım Küre’de en uzun gece, Güney Yarım Küre’de ise en uzun gündüz yaşanır.

• Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik düşer.

 

21 Mart İlkbahar Ekinoksu:

• Kuzey Yarım Küre’de ilkbahar, Güney Yarım Küre’de sonbahar mevsiminin başlangıcıdır.

• Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz süresi birbirine eşittir.

• Güneş ışınları ekvatora dik düşer.

 

21 Haziran Yaz Gün Dönümü:

• Kuzey Yarım Küre’de yaz, Güney Yarım Küre’de kış mevsiminin başlangıcıdır.

• Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz, Güney Yarım Küre’de ise en uzun gece yaşanır.

• Güneş ışınları Yengeç Dönencesi’ne dik düşer.

 

23 Eylül Sonbahar Ekinoksu:

• Kuzey Yarım Küre’de sonbahar, Güney Yarım Küre’de ise ilkbahar mevsiminin başlangıcıdır.

• Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz süresi birbirine eşit olur.

• Güneş ışınları ekvatora dik düşer.

Gece ve gündüz eşitliğine ekinoks denir.

Etkinlik ile ilgili;

• Güneş ışınları yeryüzüne şekil I’de dik, şekil II’ de ise eğik gelmektedir.

• Güneş ışınları şekil I’ de dar, şekil II’ de ise geniş bir alanı ısıtmaktadır.

• Birim yüzeye düşen enerji miktarı şekil I’ de daha fazladır.

• Kuzey Yarım Küre için, şekil II 21 Aralık tarihini şekil I ise 21 Haziran tarihini temsil edebilir.

Birim Yüzeye(Alan) Düşen Enerji:

Bir bölgeye Güneş ışınları dik geldiği zaman, o bölgede birim yüzeye düşen ışık ve ısı miktarı artar yani o bölge daha çok ısınır. Işığın dik açılarla geldiği bölgelerde yaz mevsimi yaşanır. Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanma hareketi sırasında, Dünya Güneş’e yaklaşır veya uzaklaşır. Fakat mevsimlerin oluşumunun Dünya’nın Güneş’e yaklaşıp uzaklaşması ile ilgisi yoktur.

Not: Dünya’nın eksen eğikliği olmasaydı, yıllık sıcaklık farkı oluşmaz, mevsimler meydana gelmez, gece gündüz eşitliği yaşanır ve sadece ekvator bölgesi Güneş ışınlarını dik alırdı.

İklim ve Hava Hareketleri

Yeryüzünü saran hava tabakasına atmosfer denir. Hava olayları atmosfer tabakasında gerçekleşir.

Atmosferin;

% 78’ i azot(N)

% 20,9’ u oksijen(O)

% 0,9’ u argon(Ar)

% 0,2’ si su buharı(H2O), karbondioksit(C2O) ve diğer gazlardır.

Hava olaylarını, sıcaklık, hava basıncı ve nem gibi faktörler etkiler. Hava olayları ile ilgilenen bilim dalına meteoroloji, bilim insanına ise meteorolog denir.

Sıcaklık Değişimi: Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı etkiler. Termometre ile ölçülür.

Nem: Havadaki su buharına nem denir. Terleme ve buharlaşma havadaki nem oranını artırır. Hidrometre ile ölçülür.

Hava basıncı: Havadaki gaz moleküllerinin birbirine çarpması sonucu oluşur. Barometre ile ölçülür.

Havadaki nem yağışları, sıcaklık farkı ise rüzgârı oluşturur.

Rüzgâr: Sıcaklık farkı bölgeler arasında basınç farklılıkları oluşturur. Yatay yönde meydana gelen hava hareketine rüzgâr denir.

Yüksek Basınç:

Yüksek Basınç Bölgesinde

Soğuk havanın bulunduğu bölgede havanın yoğunluğu artar ve yüksek basınç alanı meydana gelir.

Nem azdır.

Hava açık, güneşli ve bulutsuzdur.

Alçaltıcı hava hareketleri görülür. Hava hareketi merkezden çevreye doğrudur.

Alçak basınç:

Alçak Basınç Bölgesinde Sıcak havanın bulunduğu bölgede hava yoğunluğu azalır ve alçak basınç alanı meydana gelir.

Nem fazladır.

Bulut ve yağış görülme ihtimali yüksektir.

Yükseltici hava hareketleri görülür.

Hava hareketi çevreden merkeze doğrudur.

Rüzgâr yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser. Basınç alanları arasındaki fark ne kadar fazla ise rüzgâr o kadar şiddetli eser. Rüzgârın çevresine olan etkisi beaufort ölçeği ile ölçülür. Rüzgâr ise anemometre ile ölçülür. Sıcak hava ile soğuk havanın yere yakın bölgelerde yer değiştirmesi sonucu girdaplar oluşur. Bu girdapların en küçüğüne Şeytan Kulesi en büyüğüne ise Kasırga denir.

YAĞIŞ ÇEŞİTLERİ

1. Nemli Hava Gökyüzüne Yakın Yerde Yoğuşursa

Yağmur

Havadaki nem soğuk hava ile karşılaşırsa su damlacıklarına dönüşür. Bu su damlacıkları bulutları oluşturur. Bulutların içindeki su damlacıkları birleşerek büyür. Ağırlaşan su damlaları yağmur olarak yeryüzüne iner. Kar Hava sıcaklığının 0 °C ‘nin altına düştüğü zamanlarda nemin gökyüzüne yakın yerlerde soğuk havanın etkisi ile buz kristallerine dönüşmesidir.

Dolu

Basınç farklılığı nedeniyle dikey doğrultuda aniden yükselen hava hareketleri sonucunda, havanın içindeki su damlacıkları aniden donarak buz topları şeklinde yeryüzüne düşmesidir.

2. Nemli Hava Yeryüzüne Yakın Yerde Yoğuşursa

Sis

Yere yakın su buharının yoğuşması sonucu ortaya çıkan çok küçük su damlacıklarıdır.

Çiy

Yeryüzüne yakın yerlerde su buharının yoğuşması ile oluşur.

Kırağı

Havadaki su buharının, sıcaklığının 0 °C ‘nin altında olduğu zamanlarda yeryüzündeki soğuk yüzeylere çarparak doğrudan katı hale geçmesiyle oluşur.

İKLİM

Bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının(sıcaklık, basınç, nem, rüzgâr, yağış vb.) ortalamasına iklim denir.

İklim ile uğraşan bilim dalına klimatoloji(iklim bilimi), bu alanda çalışan bilim insanlarına ise klimatolog(iklim bilimci) denir.

İKLİM VE HAVA OLAYLARI ARASINDAKİ FARKLAR

İklim

Geniş bölgelerde ve uzun bir süre boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır.

En az 25-30 yıllık hava durumuna ait ortalama verilerle ortaya çıkar.

Kesinlik ifade eder.

Bilim dalı klimatoloji, bilim insanı klimatolog’ tur.

Hava Olayları

Dar bir alanda kısa süreli etkili olan hava şartlarıdır.

Kısa zamanda günün belirli saatlerinde, belirli saat aralıklarında yapılan gözlemlerdir.

Tahminidir.

Bilim dalı meteoroloji, bilim insanı meteorolog’ tur.

KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ

Dünya genelinde iklimlerin yapısında meydana gelen değişimlere küresel iklim değişikliği denir. Temel sebebi küresel ısınmadır. Küresel ısınmanın nedeni ise sera etkisidir. Sera etkisinin nedeni ise atmosfere salınan sera gazlarıdır. Sera gazları; karbondioksit, metan, hiroflorürkarbonlar… vb.

Küresel ısınma ile, buzullar erimekte, deniz seviyelerinde artış olmaktadır. Sel, fırtına, kasırga gibi doğal afetler artmaktadır. Çölleşme, kuraklık ve erozyon gibi olaylar gözlenmekte olup biyoçeşitlilik azalmaktadır.

Küresel ısınmayı önlemek için;

• Sera gazlarının salınımı azaltılmalı.

• Fosil yakıt kullanımı azaltılmalı.

• Ormanlık alanlar artırılmalı.

• Yenilenebilir enerji kaynakları tercih edilmelidir.

• Enerji konusunda tasarruf yapılmalı.

• Plansız kentleşmenin önüne geçilmeli.

• Toplu taşıma araçları kullanılmalı.

• Binalarda ısı yalıtımı yapılmalı.

• Geri dönüşümü mümkün olan atıklar geri dönüştürülmelidir.

• İnsanlar küresel ısınmaya karşı bilinçlendirilmelidir.